AI Act: šta važi od kada i šta to znači za firme u BiH

Firma iz Sarajeva razvija AI alat i prodaje ga klijentima u Njemačkoj. Bosna i Hercegovina nije članica EU i na državnom nivou nema zakon o umjetnoj inteligenciji (artificial intelligence, AI). Ipak, evropska pravila mogu obavezivati i takvu firmu. U ovom tekstu objašnjavamo od kada važe pojedine obaveze iz Akta o umjetnoj inteligenciji (AI Act), Uredbe (EU) 2024/1689, nakon izmjena iz jula 2026., i kojim putem te obaveze dolaze do organizacija u BiH.

Tekst opisuje stanje propisa na dan 13. 10. 2026. i nije pravni savjet. Za pitanja o vlastitim obavezama obratite se advokatu.

Ukratko

Stanje na dan 13. 10. 2026.: AI Act je uredba EU koja se primjenjuje postepeno, od 2025. do 2030. Uredba (EU) 2026/1744 („Digital Omnibus“), koja je stupila na snagu 27. jula 2026., pomjerila je pravila za visokorizične AI sisteme (high-risk AI system) na 2. decembar 2027. i 2. august 2028. Ta pravila nisu ukinuta. Opšti datum primjene, 2. august 2026., nije se promijenio. AI Act ne obavezuje BiH kao državu, ali može obavezivati firme iz BiH: ako nude AI sisteme (AI system) ili modele na tržištu EU ili ako se rezultat njihovog AI sistema koristi u EU. Iznosi kazni su gornje granice.

Šta je donijela Uredba (EU) 2026/1744

O Uredbi (EU) 2026/1744 Evropski parlament usvojio je svoj stav 16. juna 2026., a Vijeće Evropske unije donijelo je odluku 29. juna. Uredba je potpisana 8. jula, u Službenom listu EU objavljena je 24. jula, a na snagu je stupila trećeg dana od objave, 27. jula 2026. (član 4 te uredbe).

Uredba, između ostalog:

• odgađa rokove za visokorizične AI sisteme;
• uvodi dvije nove zabranjene prakse (prohibited practices);
• mijenja član 4 o AI pismenosti;
• proširuje ovlaštenja Ureda za umjetnu inteligenciju (AI Office) pri Evropskoj komisiji.

Član 2(1), koji određuje na koga se AI Act odnosi, ostao je nepromijenjen, kao i prvobitne gornje granice kazni.

Ko je ko u AI Actu

AI Act obaveze vezuje za uloge. Za ovaj tekst važne su sljedeće:

• AI sistem je, prema članu 3(1), mašinski zasnovan sistem koji radi s različitim stepenom samostalnosti i na osnovu ulaznih podataka zaključuje kako da proizvede rezultate kao što su predviđanja, sadržaj, preporuke ili odluke. Komisija je o ovoj definiciji objavila smjernice.
• AI model opšte namjene (general-purpose AI, GPAI) uređen je posebnim poglavljem V, s vlastitim obavezama.
• Pružalac (provider) je onaj ko sistem ili model razvija ili daje razviti i stavlja ga na tržište pod svojim imenom.
• Subjekt koji uvodi sistem (deployer) koristi AI sistem u okviru svoje nadležnosti. Lična, neprofesionalna upotreba nije obuhvaćena.
• Uvoznik (importer) i distributer (distributor) su karike u lancu snabdijevanja. Uvoznik je po definiciji smješten ili osnovan u EU (član 3(6)). Distributer je svako u lancu snabdijevanja, osim pružaoca i uvoznika, ko AI sistem čini dostupnim na tržištu EU, i za njega sjedište u EU nije uslov (član 3(7)).
• Ovlašteni zastupnik (authorised representative) je osoba sa sjedištem u EU koju imenuje pružalac iz treće zemlje.

Koja pravila važe od kada

Prema smjernicama Komisije za pružaoce modela opšte namjene, Komisija od 2. augusta 2026. može ta pravila i provoditi prema ovim pružaocima.

Obaveze transparentnosti važe od augusta 2026. U komentaru softverske kompanije Usercentrics član 50 opisan je istovremeno kao nepromijenjen i kao odgođen. Tekst uredbe je, međutim, jasan: stavovi 1–4 člana 50 primjenjuju se od 2. augusta 2026. Jedini izuzetak je stav 2, obaveza da sistemi koji generišu sadržaj taj sadržaj i označe. Za nju je rok 2. decembar 2026., i to samo za sisteme stavljene na tržište prije 2. augusta 2026. (novi član 111(4)).

Nove zabranjene prakse od 2. decembra 2026. Prva (član 5(1)(ba)) odnosi se na realistične intimne ili seksualno eksplicitne slike prepoznatljive osobe nastale bez njenog pristanka. Druga (član 5(1)(bb)) odnosi se na materijal seksualnog zlostavljanja djece u smislu Direktive 2011/93/EU. Po našem čitanju, prva zabrana obuhvata dio onoga što se u javnosti naziva deepfake: sliku, zvuk ili video koji je AI generisala ili izmijenila tako da izgleda stvarno. Tačan obuhvat ipak određuje tekst uredbe, a ne ova riječ.

Visokorizična pravila: odgođena, a ne ukinuta

Obaveze za visokorizične AI sisteme iz poglavlja III, odjeljci 1–3, i dalje postoje. Promijenili su se samo datumi: za sisteme iz Priloga III rok je pomjeren s 2. augusta 2026. na 2. decembar 2027., a za sisteme iz Priloga I s 2. augusta 2027. na 2. august 2028. Sistemi koji su stavljeni na tržište ili u upotrebu prije tih datuma podliježu ovim pravilima samo ako im se dizajn značajno promijeni. Izuzetak su sistemi namijenjeni organima javne vlasti: oni moraju biti usklađeni do 2. augusta 2030.

Prilog III navodi osam oblasti: biometriju, kritičnu infrastrukturu, obrazovanje i stručno osposobljavanje, zapošljavanje i upravljanje radnicima, pristup osnovnim privatnim i javnim uslugama i davanjima, provođenje zakona, migracije, azil i graničnu kontrolu, i pravosuđe i demokratske procese. Za biometriju, provođenje zakona i migracije važi ograda: samo u mjeri u kojoj to dopušta pravo EU ili nacionalno pravo država članica. Sistem iz Priloga III nije visokorizičan ako ne predstavlja značajan rizik za zdravlje, sigurnost ili osnovna prava ljudi i ako ispunjava jedan od uslova iz člana 6(3). Međutim, sistem iz Priloga III koji izrađuje profile fizičkih osoba uvijek je visokorizičan.

Prema članu 6(1), AI sistem je visokorizičan i kada je sam proizvod ili sigurnosna komponenta proizvoda uređenog nekim od propisa EU iz Priloga I. Uslov je da takav proizvod prije stavljanja na tržište provjerava nezavisna treća strana. Primjeri takvih proizvoda su igračke, liftovi, radio-oprema i medicinska sredstva.

AI pismenost: obaveza poduzimanja mjera, a ne postizanja nivoa

Od 2. februara 2025. član 4 obavezivao je pružaoce i subjekte koji uvode sisteme da, u najvećoj mogućoj mjeri, osiguraju dovoljan nivo AI pismenosti (AI literacy). Od 27. jula 2026. oni moraju „poduzeti mjere za podršku razvoju AI pismenosti“ (u originalu: „take measures to support the development of AI literacy“; prijevod naš). Novi tekst izričito ne traži da bilo ko dostigne određeni nivo AI pismenosti.

Kako AI Act dolazi do firmi u BiH

Za to nije potrebno članstvo u EU. AI Act do organizacija izvan Unije dolazi na dva načina.

Ponuda na tržištu EU. Član 2(1)(a) obuhvata pružaoce koji AI sisteme ili modele opšte namjene stavljaju na tržište EU, bez obzira na to da li im je sjedište u Uniji ili u trećoj zemlji.

Rezultat se koristi u EU. Član 2(1)(c) obuhvata pružaoce i subjekte koji uvode sistem sa sjedištem u trećoj zemlji ako se rezultat koji njihov AI sistem proizvede koristi u Uniji.

Iz prvog osnova proizlazi i obaveza imenovanja ovlaštenog zastupnika sa sjedištem u EU. Pružalac iz treće zemlje mora ga imenovati prije nego što visokorizični sistem učini dostupnim (član 22(1)), odnosno prije nego što model opšte namjene stavi na tržište (član 54(1)). Prva obaveza vezana je za rokove iz 2027. i 2028., a druga važi od 2. augusta 2025.

Firma iz BiH ne može biti uvoznik u smislu AI Acta, jer je uvoznik po definiciji smješten u EU.

Naša procjena je da se drugi put najlakše previdi, jer ne zahtijeva da firma išta prodaje u EU. Da li neka firma potpada pod jedan od ovih osnova zavisi od njene uloge i od sistema o kojem je riječ. To je pitanje za advokata.

Šta se traži od BiH kao države

AI Act je obavezujući za države članice (član 113, posljednji stav), a BiH to nije. Njena obaveza u ovoj oblasti proizlazi iz Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. Prema članu 70(1), BiH će nastojati osigurati postepeno usklađivanje svog zakonodavstva s pravnom stečevinom EU. Usklađivanje je počelo potpisivanjem Sporazuma i treba biti završeno do kraja prelaznog perioda iz člana 8 (član 70(2)), prema programu koji dogovaraju Evropska komisija i BiH (član 70(3)).

Izvještaj Evropske komisije o BiH za 2025. od 4. novembra 2025. (poglavlje 10, str. 73) poziva BiH da se u potpunosti uskladi s AI Actom. U izvještaju se ne spominje nijedan zakon ni strategija BiH o umjetnoj inteligenciji. I Radio Slobodna Evropa izvještava da na državnom nivou nema ni zakona ni nacrta zakona.

BiH je potpisala Okvirnu konvenciju Vijeća Evrope o umjetnoj inteligenciji, ali nismo mogli potvrditi da ju je i ratifikovala.

Kazne i nadzor

Član 99 propisuje gornje granice kazni. Primjenjuje se veći od dva iznosa:

• za kršenje zabranjenih praksi iz člana 5: do 35 miliona eura ili do 7% ukupnog svjetskog prometa;
• za kršenje određenih drugih obaveza, uključujući one iz člana 50: do 15 miliona eura ili do 3%;
• za netačne informacije dostavljene nadležnim organima: do 7,5 miliona eura ili do 1%.

Za mala i srednja preduzeća primjenjuje se niži od dva iznosa (član 99(6)). Uredba 2026/1744 ovo pravilo za drugu i treću stavku proširuje i na kategoriju nešto većih preduzeća (novi član 99(6a)). Pravila o kaznama i organe za nadzor tržišta (market surveillance authority) određuju države članice (član 99(1) i član 70). BiH takav organ prema AI Actu nema.

Pružaocima modela opšte namjene kazne izriče Komisija: do 3% godišnjeg svjetskog prometa ili do 15 miliona eura, zavisno od toga šta je veće (član 101). Izmijenjeni član 75(1) daje AI Officeu isključivu nadležnost nad AI sistemima koji su izgrađeni na modelu opšte namjene istog pružaoca.

Česte zablude

• „Pravila za visokorizične sisteme su ukinuta.“ Nisu. Odgođena su do 2027. i 2028.
• „BiH mora primjenjivati AI Act.“ Nije precizno. Firme mogu biti obuhvaćene preko člana 2(1), a država se Sporazumom obavezala na usklađivanje.
• „Kazna za zabranjenu praksu iznosi 35 miliona eura.“ To je gornja granica, a ne uobičajen iznos.
• „Svaki zaposleni mora imati određen nivo AI pismenosti.“ Novi član 4 to izričito ne traži.
• „Sve obaveze transparentnosti odgođene su do decembra.“ Odgođeno je samo označavanje iz člana 50(2), i to samo za sisteme stavljene na tržište prije 2. augusta 2026.

Povezano

• Šta je LLM i kako radi? – kako rade veliki jezički modeli (large language model, LLM), tehnologija na kojoj počivaju današnji chatbotovi.

Izvori

• Regulation (EU) 2024/1689 (Artificial Intelligence Act), OJ L, 12.7.2024 – EUR-Lex
• Uredba (EU) 2024/1689, hrvatska verzija – EUR-Lex
• Regulation (EU) 2026/1744 (Digital Omnibus on AI), OJ L, 24.7.2026 – EUR-Lex
• Guidelines for providers of general-purpose AI models – European Commission
• Stabilisation and Association Agreement EU–BiH, OJ L 164, 30.6.2015 – EUR-Lex
• Bosnia and Herzegovina 2025 Report, SWD(2025) 751 final – European Commission (mirror)
• Bosnia and Herzegovina Signs the Council of Europe’s Framework Convention on Artificial Intelligence – Council of Europe